İgor İgoroviç Kartizov/Егор Егорович Картузов-Чоруун, член Союза писателей Республики Саха (Якутия), прозаик. Родился в 1960 г. в Болтогинском наслеге Чурапчинского улуса.  Окончил физический факультет ЯГУ, работал учителем физики в школах Горного и Чурапчинского улусов.Публиковаться начал с 2010 года. Является победителем многих литературных конкурсов республиканского уровня. Тематика произведений посвящена стновлению мужчины, спорту, традициям народа саха. 

---

Саха ыта – Токо

Дьэкиим үүтээнигэр сытан түүл түһээн түҥкэлийдэҕэ үһү.

Арай түһээтэҕинэ дойдутугар Чуорайтаҕа сылдьар курдук. Сайын, алааһа барахсан сир симэҕинэн симэнэн тупсубут аҕай. Тапталлаах эбэтин Саар булгунньаҕыттан түһэн истэҕинэ, хаппыт буору ким эрэ ыга туппутунуу ытыһын көхсүгэр сыстан хаалла. Ону тэбээн кэбистэ, алааска аллараа түстэ, көстүбэт күүс кэлэн ытыһын ыга тутта, бэйэтэ көстүбэт. Дьэкиим куттанан, уу чаккырас буола тиритэн ыксаата. Бэрт эрэйинэн тардыалаһан илиитин арааран, дьиэтигэр куотта. Ол истэҕинэ, түөһүгэр былыргы үрүҥ көмүс кириэстээх, хап-хара таҥастаах таҥара үлэһитэ аргыстаста, доҕордонон уоскуйбукка дылы буолла. Арай көрө түспүтэ суол кытыытыгар умуһах көһүннэ, ол иһигэр орто уҥуохтаах дьахтар санна уонна төбөтө көстөн олорор. Уһун сүүмэх баттаҕа мэһэйдээн, сирэйин омооно көстүбэт. Арбаҕар баттаҕын быыһынан сиэх-аһыах айылаах үп-үрүҥүнэн, өһөгөйдөөҕүнэн, тыбыс-тымныынан кинини өтөрү-батары көрөр. Дьахтар эмискэ умуһахтан ойон таҕыста, ону таҥара үлэһитэ суолун бүөлүү туора турда…

Дьэкиим таба тэллэҕиттэн ойон туран, ньүксүлдьүйэн тимир оһоххо тиийэн, бокуойа суох чаанньык тумсуттан сөрүүн ууну иһэн киллиргэттэ, маччайбыт үрдүк сүүһүгэр бытыгыраан тахсыбыт көлөһүнүн ытыһын тилэҕинэн сотон ылла уонна, дьэ, уоскуйан оронугар төттөрү сытта. «Киһи санаа хамначчыта» дииллэринии, иччилээх түүлтэн ороһуйан, ону-маны, буолары-буолбаты эргитэ саныы сытта. Кэтэстэххэ түлүк-бараан түүн уһуна сүрдээх, бүтэн бараммат.

Дьэкиим уоппускатыгар сопхуоһу кытта кэпсэтэн, түүлээхтии Тураҥнаах үрэххэ тахсан сытар. Түүлээхсит кэтэһэн-кэтэһэн кэлтэгэй буолбутун кэннэ, халлаан илин саҕата батыйа торҕо биитинии дьирбиилэнэн суһуктуйа сырдыыта булчут дьиэ таһыттан мас көтөҕөн киллэрэн, атыгар от быраҕан сарсыардааҥҥы түбүгэ саҕаланна. Халлааҥҥа сулустар чаҕылхайдык дьиримнэспиттэр, тымныйыыһы, улахан тымныылар түһэллэрин биттэнэн оһох уота көҕөрөн умайда. Буолумуна даҕаны, бүгүн сэтинньи 21 күнэ – Мэхээлэйэп таҥара күнэ, бастакы улахан тымныылар саҕаланар кэмнэрэ. Бүгүн от-мас кырыардаҕына, хаардаах кыһын буолар. Кырыалаах кыһын обургу түҥ-таҥ тутан, күн аайы ыктар-ыган чугаһаан иһэр. Күндү түүлээх өҥө-түүтэ тупсан, улахан тымныы түһэ илигинэ булчукка тоҕоостоох кэм үүннэ. 

Түүлээхсит ибири-сибири өл хабаат, уолан киһи сиэринэн сууххайдык хомунан, атын миинэн, ытын батыһыннаран тыалаата. Дьэкиим ыта Олоохуна Токотуттан силистээх-мутуктаах, дьиҥнээх ыраас хааннаах саха ыта. Кини орто баайыы уҥуохтаах, өрө хоройо сылдьар көнө кутуруктаах, үмүрүччү үктээн хаамар. Атаҕынан түргэнэ суох, тириитэ халыҥ, онон тымныыга, хаарга тыһа быстыбат. Киппэ көрүҥнээх, кылгас моойдоох, саллаҕар төбөлөөх, кулгааҕын икки арда киэҥ, чөмчөкөтүн сүргүөҕэ халыҥ, быһах өнчөҕүнүү кэтит, түүтүн быыһын үрэн көрдөххө, уһун кыа быыһыгар кылгас ньуолах түүлээх, онон тоҥмот. Токо хас барбыт-кэлбит киһи аайы эккэлээбэт, дьоһуннук тутта сылдьар, чох хара дьүһүннээх, арай түөһүгэр кириэстии дьикти маҥан түүлээх. Киниэхэ холоотоххо, лаайкалар кыратык тымныы түстэр эрэ, хаарга тыстара быстан, кумуччу туттан үүтээн таһыгар ыйылыы-ыйылыы сыталлар, бултаабаттар.

Тураҥнаах үрэх илин тыатын баһыттан аламай күн кытара кыыһан таҕыста. Түлүк бараан уутугар утуйан турбут Аар силик айылҕа барахсан уһуктан сэргэхсийдэ. Ханна эрэ ыраах кырдьаҕас Хара Сонноох кэһиэхтээх куолаһынан «халык-кулук» диэтэ. Бэйэтин көрүҥэр холооно суох уһун моонньулаах, көҕөрүмтүйэн көстөр төбөлөөх, кыһыл хаастаах Хара улар бэрийэр бэрдэ, үрэҕи быһа туора көтөн күлүбүрээн ааста. Ыас хара өҥнөөх, кэтэҕэр эрэ кыһыллаах Киргил эрчимнээхтик дайбаамахтаан иһэн, сүрэҕэлдьээбиттии ыһыктына-ыһыктына, саҥалыы дайбанан үрэҕи туора көтөн биэтэҥнээн ааста. Ол тиийэн халдьаайыга эмэх чөҥөчөк төрдүгэр хатана түстэ. Харса суох «тыыҥ, тыыҥ, тыыҥ» диэн тыҥкыныы-тыҥкыныы, чөҥөчөк төрдүн сытыы тумсунан тоҥсуйан, мүлүктээн кыҥнаҥныы-кыҥнаҥныы саҕалаата. Бороҥ өҥнөөх, күрэҥ бастаах, кыната, кутуруга кугас Баай Байанай тэҥсигэ Кукаакы сарып-ирип дайбанан, булчуту эҕэрдэлээн мастан маска тэлээрэр, көрөн-истэн кыҥнаҥныыр.

Дьэкиим сарсыардааҥҥы чэбдик салгыны түөһүнэн толору иҥсэлээхтик эҕирийэн, күүскэ тыыннаҕын аайы этин сааһын устун итии сүүрээн сайан киирдэ. Эдэр киһи эрчимирэн, кыдьыгыран сүүрүөн-көтүөн баҕаран кэллэ. Айылҕа кэрэтэ, салгын чэбдигэ киһини сүрэҕин-быарын ортотунан, көрбүтүнэн киирэр. Бу орто туруу бараан дойдуга хамныыр-харамай барыта көҥүлгэ тардыһар, ол эрээри дьиҥнээх көҥүл диэни аар тайҕа баһын тайанар булчут эрэ билэр. Дьэкиим айылҕа алыбар ылларан: «Төрөөбүт-үөскээбит дойдум, баай хара тыам кэрэҕин даҕаны, көй салгыҥҥар көҥүл көччүйэбин, дьол диэн бу маны этэллэрэ буолуо дуо?» дии санаталаата. 

Аҕыс сардаҥалаах аламай күн саҥа тахсан сандаарыччы тыган, кырса түүтэ кылбаа маҕан хаарга көмүс кыырпахтарын ыста. Дьэкиим сүрэҕэ-быара минньигэстик нүөлүйэн, өйө-санаата кыраман үрдүк мэҥэ халлааҥҥа көттө. Эдэр уол санаатын ситимин быһан, Токо үрүйэ баһыгар үрэн лоҥкунатта. Ытын үрэр саҥатын дорҕооно сороҕор бүтэҥитик «моҥ, моҥ, моҥ» диэн иһиллэр. Үрүйэни өрө дабатан ыкса кэлэн көрбүтэ: Токо арҕахтан атын күтүрү быгыалата сылдьар эбит.

Аар тайҕа муҥур тойоно түлүк-бараан уутуттан соһуйан-өмүрэн уһуктан киҥэ-наара холлубут. Араҥас тииһин килэтэн, көхсүн түгэҕэр бүтэҥитик ырдьыгыныы-ырдьыгыныы ыты кытта охсуһан, моонньоох баһа былтайар. Дьэкиим ыксалынан атыттан ойон түһэн, көнтөһүн синньигэс маска туомтуу тарта, арҕахха саатын бэлэм тутан утары киирдэ. Тыатааҕы «дьиэтин» бэс чагдаҕа, кыра ырааһыйаҕа, көнө сиргэ туруору хастыбыт.

Алаһаҕа утары, ыкса киирэн бэлэм турда, тыатааҕы ыты кытта охсуһан, моонньоох баһыгар дылы былтайбытыгар кыра мутук оннун саҕа харахтарын икки ардын туһаайаат, саатын чыыбыһын төлө тарта. Саата эстибэккэ, сомуогун тыаһа «чап» гынна. Дьэкиим саата эстэн сатараабатаҕар нохтолоох тойон сүрэҕэ мөҕүстэ, чаҕылҕан охсубутунуу уйулҕата хамсаан, төбөтүн оройуттан саҕалаан сиһин ороҕунан тилэҕэр тиийэ итии сүүрээн дьырылаата. Кытарымтыйан көстөр кугас түүлээх улуу дьаалы арҕахха төттөрү түһэн иһэн, сомуок тыаһын истэн, тугу эрэ толкуйдаабыттыы кыл түгэнэ тохтуу биэрдэ. Ити түгэҥҥэ эдэр булчут сүрэҕэ тохтуурга дылы буолла, баттаҕа турда, кыаһаан сирэйэ хастаммыт хатыҥ туоһунуу кубарыйда. Аар тайҕа үрдүнэн кулгаах кулугута чуҥкунуур уу чуумпута сатыылаата. Эмискэ адьырҕа айаҕын үөлэс саҕа дьаллаччыта атан, сыраана санньылыйан, мунна сылластан, икки дьабадьыта кулгаахтарыгар тиийэ ыртайан, сааскы хатааһын чолбонунуу сытыы уоттаах хараҕа өһүөннээхтик өтөрү көрөн чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр сулбу ойон таҕыста. Дьэкиим соһуччута бэрдиттэн өйө-санаата, илиитэ-атаҕа бакаайыланан сиргэ хам хараҕаламмыттыы даллайан турда. Токо барахсан аарыма кыылга иччитин көмүскээн бүөлүү түстэ. Ыты туора хаһыйаат, күтүр кыыл үллэҥнээн кэлэн биир-биэс тыла суох, күөнүнэн түҥнэри көттө. Саата ыраах эһилиннэ, бэйэтэ тиэрэ таһылынна, кыыла ыстаммыт уоҕар үрдүнэн ойдо. Дьэкиим дьэ өйдөнөн булумахтанан саҥа туран эрдэҕинэ, адьырҕа төннөн кэлэн баттыы түстэ.

Былыр дьон «улаханнык куттаннахха кутуҥ ыстанар» дииллэрэ кырдьык эбит. Эдэр киһи кылгас охсуһуу араллааныгар дьиктини үөһээттэн көрдө: кини үрдүгэр адьырҕа баттыы сытарын, ыта тула сүүрэ сылдьарын. Дэлэҕэ даҕаны өбүгэлэрбит «оҕону соһутума, кута ыстаныа» диэн этэллэрэ.

Дьэкиим биирдэ өйдөммүтэ, хаҥас илиитинэн тыатааҕыны сабырҕаҕыттан өрө анньа сытар. «Адьырҕа киһи хараҕын утары көрбөт» дииллэрэ кырдьык эбит. Булчуту утары көрбөккө баттыы сытан, ыт үтүлүк саҕа баппаҕайынан сырбатар. Ол быыһыгар киһи хараҕын абааһы көрөн куйахатын саралаан сабаары, төбөтүн тириитин дэгиэ баҕыырдаах тыҥыраҕынан хайыта тыытар. Хата мүлтүрүҥнээн, төбөтүн куоттаран сыыһа-халты харбатан, тыҥыраҕын кэтэҕэр хатаабат. Охсоро түргэнэ күүһэ сүрдээх, оҕустаҕына сирэйигэр хаар бырдаҥалыыр, тоҥ сир ньиргийэн олорор. Дьиҥинэн туора хайыспакка көрөн охсоро буоллар киһи төбөтүн биирдэ хампы охсуо эбит.

Дьэкиим уолуйбута ааһан, атаҕастаммыттыы сананан тыатааҕыга кыйыттан, абаран охсон саайда. Кыыла сымса муҥутаан тииһигэр түһэрэн ылла, ытыһын көхсүн уҥуоҕун биирдэ хампы ыстаан «харк» гыннарда. Илиитин ыарыытыттан хараҕар сарадах уоттар ыһылыннылар, баламат ыарыы сүрэҕэр тиийэн саайылынна. Мэй-тэй барбыт киһини адьырҕа илиититтэн сулбу тардан туруорда. Токо обургу ити кэмҥэ кэнниттэн кэлэн чараас сиригэр, быттыгар хатана түстэ. Кини даҕаны бэйэлээх буоллар ыарыыланан ыты эккирэттэ. Түгэни туһанан, үрүҥ тыынын өллөйө буолуохтаах саатыгар ыстанна. Адьырҕа ыты туора хаһыйаат, үллэкэччийэн кэлээт атаҕыттан хабан ылла. Күн туллар, күһэҥэ быата быстар былдьаһыктаах кэмигэр Токо барахсан иккиһин кэлэн түстэ. Адьырҕа бу сырыыга улаханнатан ыты ыраата эккирэттэ. Саатын сиртэн сулбу таһыйан ылаат, ыксал-тиэтэл бөҕөнөн сонун сиэҕинэн хаарын сотоот, сомуогун халыгыратан уоһугар иккис ботуруону киллэрдэ. Күтүр адьырҕа ыты кытта охсуһа-охсуһа субу барыйан кэллэ. Дьылҕа Хаан обургу уол оҕо барахсаны уйанын-хатанын тургутан иэччэҕэ суох иэдээни, аана суох алдьархайы силлибэттик аҕалла.

Дьэкиим хайыта тыытыллыбыт куйахатыттан хаана тахсан хараҕын саба түһэн көрдөрбөт, ону сонун сиэҕинэн туора сото-сото адьырҕаны уолугун үүтүн туһаайаат, ытан хабылыннарда. Буулдьа кыһыҥҥы хойуу салгыны күөнүнэн тыыран, инчэҕэй эти булбакка ытаан-соҥоон тиийэн тыатааҕы ойоҕоһугар хаары бурҕатта. Кии буолар дуу, киһи буолар дуу былдьаһыктаах кэмигэр аарыма адьырҕаны тутан туран сыыһан кэбистэ. Дьэ абакка саадьаҕай, буолар да эбит. 

Ботуруон уларыттар түгэн биэрбэккэ, кугас түүтэ кытарымтыйан субу саба барыйан кэллэ. Булчут хайыыр да кыаҕа суох, барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ, муҥур уһугар тиийэн «өлүү айаҕын нэтээгинэн бүөлээбит» дииллэринии саатын утары тоһуйаахтаата. Дьэкиим күнэ хараарда, киэҥ көхсө кыараата, олорбут олоҕо кыл түгэнэ хараҕар элэс гынан көстөн ааста. Төбөтүгэр: «Оо, сорум эбит. Оҕолорум эрэйдээхтэр тулаайах хааллахтара», – диэн санаа охсулунна уонна кыра уола Айтал соҥуорбут хараҕа көстөн ааста…

Токо барахсан өлүү айаҕыттан мүччү тардан, адьырҕаны бу сырыыга добуоччу тэйиттэ. Эдэр киһи саатын кытта бодьуустаһа турдаҕына, ытын саҥата «ньах» диэн баран сүтэн хаалла. Туох эрэ куһаҕаны биттэнэн көрө түспүтэ: адьырҕа ытын туора ытыран сахсыйа сылдьар эбит. Ону көрөөт, туох баар ыарыытын умнан хаһыытыы-хаһыытыы өлүү айаҕар утары ыстанна. Адьырҕа кыр өстөөҕүн көрөн, ыты ыһыктан утары ыстанан эрдэҕинэ, эрэллээх доҕоро бүтэһик күүһүнэн ойоҕоһуттан хапта. Токо балачча соһуллан иһэн оттон-мастан тарыырданан, ытарчалыы ылбыт сыҥааҕа босхо баран, өстөөҕүн мүччү тутта.

Дьэкиим мүччүргэннээх түгэҥҥэ муус холкутугар түстэ, бэйэтэ даҕаны соһуйда. Булчут аҥаар атаҕар сөһүргэстээн олорон иккиттэн биирин быһаарса сүүрэн үллэкэччийэн иһэр улуу дьаалыны көмөгөйүн көрөн, чыыбыһын сөмүйэтин сүрэҕинэн бигээн, сыыйа төлө тарта. Сиэмэх адьырҕа этин тартаран дьигис гынаат, туора ойдо, онтон кыаҕын былдьатан умса хоруйда. Кыр өстөөҕүн боҕутуннарбатах абатыгар хаары хадьырыйан иҥиир ситиитин таттара сытта. Өс-саас уотунан сириэдийбит уоттаах хараҕа улам өһөн өлбөөдүйэн барда. Өлөр өлүү айаҕыттан мүччү түспүт булчут түөн да саҕа үөрүүнү билбэтэ, булдугар чугаһыы да соруммакка, эрэллээх доҕоругар содьороҥноон тиийдэ.

Эрэйдээҕэ сирэй-харах, дьүһүн-бодо буолан сытаахтыыр эбит. Барахсана ойоҕоһо тоҕута-хайыта кумаламмыт, онон-манан уҥуоҕа килбэйэн, атыгыраан көстөр, моонньун, куйахатын тириитэ сараланан салыбырыы сылдьар, хаан-сиин бөҕө. Эрэллээх доҕоро кэбилэммитин көрөн, көхсүн туох эрэ кытаанах кэлэн бүөлүү аста, улаханнык хараастан уйадыйда. Ытын аһынан сүрэҕэ ыарыылаахтык нүөлүйдэ, кыламанын быыһынан тахсар эр киһи кэмчи хараҕын уутун ытыһын көхсүнэн сотто турда. Онтон уоскуйан, аны ыт буолбатын өйдөөтө. Саатын туһаайбытыгар, Токо өйдөөх хараҕынан утары көрдө, онуоха аһынан кыра оҕолуу маккыраччы ытыы сыста. Адьырҕа сытар сирин диэки илиитинэн ыйан, «тук-тук» диэн саҥаран ытын киксэрдэ. Эрэйдээх төһө да бүтэн сыттар, тыатааҕы диэки хайыһан тураары үнүөхтээн эрдэҕинэ, кэтэххэ ытан амырыын ыарыыттан босхолоото.

Ханна эрэ ыраах үрүйэ баһыгар Хара Суор хааҥҥа хараҥаран халаахтаата. Дьэкиим иччилээх түүлүнэн сэдиптээн маннык санаата: «Баҕар арҕаһыттан тэһииннээх Күн айыы оҕотун Үрдүк Айыылар көмүскэтээри, дурда-хахха оҥороору үөһэттэн түөһүгэр кириэстии үрүҥ түүлээн Токону ыыппыттара буолуо».

Аар айылҕа биир таайыллыбат дьиктитэ: иччилээх түүл. Хайдах икки атахтаах буолуохтаах түбэлтэни эрдэ түһээн билэрэ буолуой? 

Ортотунан курданар, уһугунан дугунар, босхо бастаах бороҥ урааҥхай, орто дойду олохтооҕо төһө даҕаны өйүнэн өттөйдөр, түүл хантан кэлэрин быһаарар кыаҕа суох буолаахтаатаҕа, Үрдүк Айыылар үөһэттэн көрөн, киһи дьылҕатын дьаһайан олордохторо эбээт.