Семен Спиридонович Капитонов, член Союза писателей Якутии и России, отличник культуры РС (Я), почетный гражданин Соморсунского и Сулгаччинского района Амгинского улуса.  Родился в 1951 г. в селе Сулгаччы Амгинского района. 

Первые стихи написал в школьные годы, они были опубликованы в районной газете. С 1979 года публиковался в республиканских газетах и журналах. Автор 6 поэтических сборников. Прозу начал писать позже, тематика посвящена сельской жизни и охотничьим традициям народа саха.    

 

Sakhastan ve Rusya Yazarlar Birliği üyesi Semyon Spiridonovich Kapitonov, Sakhastan’ın mükemmel bir kültür öğrencisi, Amga ulusunun Somorsun ve Sulgachchi bölgelerinin fahri vatandaşı. 1951 yılında Amga Bölgesi, Sulgachchy köyünde doğdu. 

İlk şiirlerini okul yıllarında yazdı. 1979 yılından itibaren Cumhuriyet gazete ve dergilerinde yazıları yayınlandı. 6 şiir kitabının yazarı. Daha sonra nesir yazmaya başladı, konu kırsal yaşam ve Saha halkının avlanma geleneklerine ayrıldı. 

 

Хатыҥ үрэх күөлүгэр… 

 

Аймахпар, күтүөтүм Кагинаев 

 Прокопий Григорьевич сырдык кэриэһигэр 

 

  Икки хонон баран сарсыарда үүтээммит утары тахсар үрүйэни “өрө  хааман тахсыахха” дэстибит. Ыттарбыт оҕолоро бараары-кэлээри сүүрэкэлии бөҕөлөр. Үнүрүүн бултаан аһаабыттара-сиэбиттэрэ таайа сырыттаҕа, угуйа турдаҕа… 

  Өрө  батан тахсыахтаах үрүйэбит   былыр-былыргаттан куула Тииттээх үрүйэтэ дэнэрэ. Эдэр эрдэхпинэ  Байанайыттан амсатан турар. Тииттээхпит күөлүн кыйа өрө таҕыстыбыт. Оҕонньорум атыгар сол да олорбото, кэннибиттэн сатыы иһэр. Аппар олорон ыттарбын кэтиибин, сүтэ-сүтэ көстөллөр, тоҕо эрэ бүгүн да бултаталлара буолуо диэн эрэх-турах санаалаахпын. Ыттарбыттан Тыаһыт диэн ытым оҕото ордук курдук, кэлэрэ-барара уһун, анараа ытым оҕото Сындыыс охтубут тииттэргэ ойон-тахсан доҕорун кэтиир. Тыаһыт тугу да тыаһаттаҕына чөрөс гына гына түһэр, тыас диэки  көр да көр, кулгаахтарын хорот да хорот буолар уонна онно ыстанар. Аа-дьуо хаамтаран үрүйэбит таһыгар чугаһаан кэллибит. Аппытыттан түһэн Буокайбар “сынньаныахха”, мин ыттарбын батыһыннаран бу бүтэһик элгээни сатыы  эргийэн кэлиэм” диэтим. Оҕонньорум биир уостаах уон алталаах саатын туппутунан чөҥөчөк үрдүгэр олорон хаалла. Эргийэн Буокайбар чугаһаан эрдэхпинэ   Тыаһытым иннибэр иһэн тиҥсирийэн барда. 

      Онтон муннунан сири  сытырхалыы-сытырхалыы ыарха быыһыгар киирэн сүтэн хаалла. Элгээн куула өттө хаппыт, куурбут куруҥ мастарынан адаарыйа үүнэн тураллар. Сотору  элгээн үөһэ баһыгар тайах муоһа кураанах маска охсуллар тыаһа доргуйан иһилиннэ. Өр- өтөр буолбата Сындыыһым муос охсуллубут тыаһын диэки ойо турда. Биһиги ыт үрэрин истээри ньимийэн баран турдубут. Ыт үрэрэ иһиллибэтэ. Урут ити диэки тайаҕы туруордахтарына кэккэлэһэ сытар “Хатыҥ үрэҕэ” диэн үрэххэ ( Куолума салаатыгар баар) түһэрэллэрэ. Бириэмэбитин көрдүбүт, 2 чаас буолбут эбит. Буокайбын “ үүтээҥҥэр төнүн, баҕар аара баар элгээннэргэ түһэриэхтэрэ. Мин  аппынан үөһэ туруорбут   сирдэригэр тахсыам” диэтим. Лааҥкыны кэстэрэн кыыл муоһун тыаһа иһиллибит сирин диэки таҕыстым. Лааҥкым бүтүүтэ анараа үрэх тардыытыгар ыраас сиргэ улахан баҕайы буур сири хайа үктээн аллараа диэки ыстаммыт. Аппын тохтотон иһиллээтим. Арай  Хатыҥ үрэххэ ыттар үрэр саҥалара  дуорайда. Мин аппар олорон ыраас   баҕайы  мастардаах сиринэн аллараа диэки  аппын тиҥилэхтээн кэбистим. 

 

   Үрэҕим халдьаайыта тэҥкэ тыалардаах, ыраас баҕайы. Аллараа үрэх икки гына арахсар, ортотугар, ыарха саҕатыгар улахан баҕайы күөллээх. Бу күөлү биһиги уруккаттан  “Самах күөлэ” диэн ааттыыбыт. Үөһэттэн көрдөххө күөлү  кыйа тайах   устан сундулуйар, тахсаары гынар да ыттар таһаарбаттар, үрэ-үрэ кытыыга эккирэтэ сылдьаллар. Күөлбэр ып-ыраас сиринэн киирэн  эрэр эбиппин. Тайаҕым маҥан аттаах киһини бука көрдөҕө буолуо. Үрэх саҕатыгар аппын баайа охсобун. Сэрэххэ саабын бүк тутан ботуруоннарбын көрөбүн. Үрэххэ киирээт бэйэм курдук үрдүк сэтиэнэх окко  киирэн хаалабын. Бэт нэһиилэ  дулҕалартан иннэ-иннэ күөлбэр киирэбин. Ыархалаах баҕайы сиринэн киирэбин, туох да көстүбэт, арай ыттарым эрэ үрэр саҥалара иһиллэр. Нэһиилэ аһаҕас сиргэ тахсабын. Арай көрбүтүм буур бэритэр бэрдэ күөлү харбаан туораан куулаттан киирэр үрүйэ диэки бара сатыыр да, аттарым ыыппаттар, күөйэ сылдьан  сыҥааҕын анныттан үрэллэр, күүскэ үрэллэр- мин киирбиппин биллэхтэрэ. Үрүйэҕэ тахсаары адаарыҥныы сылдьар кыылбын холун үрдүнэн көрөн баран ытан саайабын. Кыылым таптаран өрө күөрэс гынна, буулдьа тиийэн түспүт сириттэн түү бурхас гынна,   байааттаҥнаан эрдэҕинэ иккис уоспун төлө тардабын, кыылым табыллан икки илин атахтарыгар умса хорус гына түстэ. Ол кэннэ туран кэллэ. Мин икки уостаах  саабар  сүнньүөхтэрбин уга сатыы турабын. Уу диэки көрдө-көрбүтүнэн киирэн эрдэҕинэ утуу-субуу   иккитэ ытан хаалабын. Тайаҕым ууга төттөрү киирэн хаалла уонна ыарахан баҕайытык тыына-тыына, муостара икки өттүгэр иэҕэйэн устан барда. “Чэ, үчүгэйдэттим ини” дии саныыбын   батарантааспын хаһыспытым биир эрэ сүнньүөх, уонча доробуонньук иитии баар эбит. Соҕотох сүнньүөхпүн кытары биир  доробуонньук иитиини уган кэбистим. Чаас курдук олордум быһыылаах, биирдэ чугас устан кэлбитигэр сүнньүн кыҥаан баран сыыһа өрө тэптэрэн кэбистим. Кыылым мөлтөөн  барда, тыынарыгар хааннаах уу өрө ыһылла түһэр, устара  бытаарда, биирдэ саһан олорор сэтиэнэх отум аттынан  ааһан эрдэҕинэ доробуонньугунан эмиэ сүнньүгэ аллараанан көрөн баран ыттым. Чугаска доробуонньук сүнньүөх курдук биэрэр эбит: доробуонньугум түспүт сирэ өҥөс гына түстэ, ону кытта тэҥҥэ сыһа хаан фонтанныы өрө тэптэ. Ыттарым ойон киирэн үрдүтүгэр таҕыстылар, мүлүктээн-халыктаан бардылар. Байанайбар урут-айхал этэн баран, тахсан соһор мас булан киллэрдим. Тайаҕым биэрэккэ чугаһаан баран үктэммит сиригэр чычаас буолан батары үктээтэ быһыылаах, кэлэн биэрбэт.  

       Биһиги үүтээммитититтэн 3 биэрэстээх сиргэ  Сулхаччылар тайахтыы тахсыбыт сурахтарын истибиппит. Ону өйдөөн кэллим: оҥочото суох бу тайаҕы орообоккун, баран кинилэртэн оҥочолорун  уларсарга быһаарынным. 

Тахсан аппар олоро түһээт, үүтээммэр ыстаннардым, “Сындыыһым батыста” , анараа ытым хаалла. 6-7 биэрэстэлээх сири өр өтөр гымматым, оҕонньорум бу кэлээхтээбит эбит, төннөрбөр бэлэм буоларыгар эттим. Түргэн үлүгэрдик чэйдии охсоот, Сулхаччыларбар тэптэрдим. Сулхаччыларым хаама барбыттар.Үүтээн иһигэр тэтэрээккэ тоҕо кэлэ сылдьыбыппын, оҥочону төннөрүөх  буолан сурук хааллардым. “Тииттээхтэн” Буокайбын ылаат мэҥэстэн баран, Хатыҥ үрэхпитигэр таҕыстыбыт. Балтараа чаас  курдугунан тиийдибит. Күммүт киирэн ыйдаҥа бөҕө буолбут. Оҥочобутун  үрдэрэ охсон, биир миэстэлээх  буолан, соҕотоҕун ууга киирдим. Түүн   хаар хаһын түһэр чинчилэммит. Оҥочом  эрдиититтэн  тыыга түһэр уу сонно тоҥон иһэн. Сырдыга сүрдээх, тайахпын көрдөөн нэһиилэ буллум. Ойоҕоһунан эргийэн ууга тимирэн хаалбыт эбит. Тайахпын  булбут сирбэр титириги быһа кэрдэн бэлиэ астым.Хайа эҥэригэр уот отто-отто хонорго быһаарынныбыт. Тайахпын көрдүүр кэммэр оҕонньор кураанах мас бөҕөтүн хомуйбут, онон түүнү быһа оттор мас баар буолбут. Чэй  иһэн, итии киллэрэн, эрдэтээҕи тайахпыт этин сиэн ирдибит-хордубут. Сарсыарда күн аҕай оҕото тыкта, мас-от саһарбыта көрөргө   сүрдээх  үчүгэй. Чэйдии  олордохпутуна  үрдүбүтүнэн кырдьаҕас суор тиит үрдүгүн эрэ саҕанан кулук-халык саҥаран-иҥэрэн ааста. 

       Оҥочобуттан туттарга анаан илдьэ киирбит маспытынан буккуйан тайаҕым  муоһун булан ыллым, муоһугар киллэрбит быабын эрийэ  баайан бараммын Буокайбар эрдэн таҕыстым, оҥочобуттан түһэн иккиэн көмөлөөн бултпутун бэттэх диэки состубут, сүгүн кэлбэт, аны аппытын көмөлөһүннэрэбит- кутуругар баайан баран состорон син сыҕарыттыбыт. Онтон оҕонньорум “сөп буолуо, эн саппыкыгын кэтэн баран иһирдьэ киирэн астыам, эн  биэрбит эппин, испин кытыыга бэрэмэйдэргэ хаалаан бэлэмнээн иһиэҥ”, – диэн баран мин саппыкыларбын өрө тардынан иһирдьэ  кэһэн киирэн тайаҕын астаан барда. Дьэ, итинник көрбүтүм оҕонньор тайаҕы  чиэппэрдиинэн көтөҕөн биэрэккэ  таһаарарын, туттара-хаптара үчүгэйин,астыгын… 

    Тайахпытын астаан былырыын бэлэмнээбит, чугас тумулга туппут налбабытыгар кистээн, үрүҥ испитин бэрэмэйдэрбитигэр симэн баран, оҕонньорум саатын туора сүкпүтүнэн мэҥэстэн, үүтээммит диэки аппытын салайа  тутан кэбистибит. 

           Дьэ, ити курдук отгул ылбыт биир нэдиэлэбэр (мин оччолорго үөрэх оройуоннааҕы салаатыгар үлэлиирим), кэлэ-бара 8 хонукка  балтараатын саҥа туолбут ыттарым оҕолорунан Тыаһытынан, Сындыыһынан биир уоннаах, биир иккилээх аарыма буурдары бултаан аймаҕым Прокопий Кагинаевтыын  Баай Байанай барахсаҥҥа барҕа махтана Куолумабыт  үрэҕэр, сиригэр-уотугар сиргэ тиийэ сүгүрүйэ  инникитин даҕаны өссө бултата, адаар муостааҕыттан аҕыраппакка, туллайар туйахтааҕыттан көҕүрэппэккэ турарыгар алгыс тылын этэн, үөрэ-көтө дойдубутугар төнүннүбүт.